Ana sayfa › Klinik Rehber › Gıda Alerjisi ve Alerjik GİS Hastalıkları

ÜST GİS / DGBI

Gıda Alerjisi ve Alerjik GİS Hastalıkları

Kılavuz temelli klinik özet · Son içerik güncellemesi: Mayıs 2026 · Kanıt tabanı

Hızlı Yaklaşım

Ne zaman düşünmeli?

"Ne yesem rahatsız oluyorum" yakınmasında önce reaksiyonun zamanı, tekrarlanabilirliği, hedef organı ve alarm bulgusu ayrılır; her gıda ilişkili yakınma alerji değildir.

Dakikalar-2 saat içinde ürtiker, anjiyoödem, wheezing, hipotansiyon veya tekrarlayan kusma varsa IgE aracılı gıda alerjisi/anafilaksi hattı düşünülür.

Katı gıda disfajisi, gıda takılması, yavaş yemek yeme, bol suyla yutma, atopi öyküsü veya impaksiyon varsa EoE akla gelir.

Tekrarlayan kusma, karın ağrısı, ishal, kilo kaybı, periferik eozinofili, hipoalbüminemi veya çok segmentli GİS yakınma varsa non-EoE EGID değerlendirilir.

Şüpheli gıdadan 1-4 saat sonra tekrarlayan kusma, solukluk/letarji, hipotansiyon veya geç ishal oluyorsa FPIES (gıda proteini ile tetiklenen enterokolit sendromu) gibi non-IgE gıda alerjisi düşünülür; erişkinde deniz ürünleri tetikleyici olabilir.

Süt, buğday, FODMAP (fermente olabilen kısa zincirli karbonhidratlar ve şeker alkolleri), yağlı gıda, alkol, kafein veya histaminli gıdalarla şişkinlik/ishal oluyor ama objektif alerji bulgusu yoksa intolerans, IBS, SIBO, çölyak, safra asidi ishali ve ilaç ilişkisi daha olası olabilir.

Klinik Ayrım - Alerji mi İntolerans mı?

IgE alerjisi: hızlı başlangıç, deri-solunum-dolaşım bulguları, az miktarla tekrarlanabilir reaksiyon ve gerekirse spesifik IgE/deri testi + alerji uzmanı eşliğinde oral provokasyon ile değerlendirilir.

EoE/EGID: kronik inflamatuvar alerjik patern; semptomlar tek başına yeterli değildir, endoskopi-biyopsi ile objektif inflamasyon aranır.

FPIES: klasik deri/solunum bulgusu olmadan gecikmiş yoğun kusma/ishal ve dehidratasyon yapabilen non-IgE reaksiyondur; tanı çoğu kez öyküyle, belirsiz olguda uzman gözetimli provokasyonla konur.

İntolerans: laktaz eksikliği, FODMAP duyarlılığı, fruktoz/sorbitol, safra asidi ishali, alkol/kafein ve farmakolojik gıda etkileriyle olur; IgE testi genellikle açıklayıcı değildir.

Gıda IgG panelleri gıda alerjisi tanısı için kullanılmamalıdır; gereksiz geniş eliminasyon malnütrisyon ve kaygıyı artırabilir.

Sık Fenotip / Tetikleyici İpuçları

Çocukta IgE alerjisinde başlıca tetikleyiciler süt, yumurta, yer fıstığı, ağaç yemişleri, balık, kabuklu deniz ürünü, buğday, soya ve susamdır; erişkinde kabuklu deniz ürünü, balık, yer fıstığı ve ağaç yemişleri daha kalıcı olabilir.

Pollen-food/oral alerji sendromunda çiğ meyve-sebze veya kuruyemiş sonrası dudak/dil/damak/boğazda kaşıntı-karıncalanma olur; pişirme ile semptom azalması çapraz polen duyarlılığını destekler.

Bebekte kanlı-mukuslu dışkı ama genel durum iyi ise alerjik eozinofilik proktokolit/cow's milk protein ilişkisi düşünülür; alarm bulgusu varsa enfeksiyon, invajinasyon, Hirschsprung enterokoliti ve IBD dışlanır.

Food protein-induced enteropathy daha çok bebekte kronik ishal, kusma, steatore, büyüme geriliği, anemi ve protein kaybı ile gelir; çölyak ve enfeksiyon ayrımı yapılır.

Çölyak gıda alerjisi değildir; gluten ilişkili immün enteropatidir ve tanı seroloji-biyopsi ile netleşmeden glutensiz diyete başlanması tanıyı zorlaştırabilir.

Tanı

İlk Değerlendirme / Fenotip Seçimi

Gıda günlüğü istenir: tüketilen gıda, miktar, hazırlama şekli, reaksiyon başlangıç zamanı, süre, dışkı/kusma paterni, deri-solunum-dolaşım bulgusu, egzersiz/NSAİİ/alkol eşliği ve tekrarlanabilirlik kaydedilir.

Alarm bulguları aktif sorgulanır: progresif disfaji, gıda impaksiyonu, kilo kaybı, GİS kanama, demir eksikliği, gece ishali, ateş, hipoalbüminemi, dehidratasyon, hipotansiyon veya anafilaksi.

Ayırıcı tanı aynı anda tutulur: çölyak, IBD, mikroskopik kolit, SIBO/IMO, pankreatik ekzokrin yetmezlik, safra asidi ishali, laktoz/fruktoz intoleransı, ilaçlar, paraziter enfeksiyon, mast hücre hastalığı ve DGBI.

Hasta zaten geniş eliminasyon yapıyorsa eksik beslenme, kilo kaybı, kaçınma davranışı, yeme bozukluğu ve yanlış negatif test riski açısından planlı geri değerlendirme gerekir.

Test / Görüntüleme - Hangi Şüphede?

IgE alerjisi şüphesinde hedef gıdaya yönelik deri prik testi veya serum spesifik IgE istenir; panel tarama yerine öyküyle uyumlu gıda seçilir ve sonuç tek başına tanı koydurmaz.

Anafilaksi veya sistemik mast hücre aktivasyonu şüphesinde akut olaydan 1-4 saat içinde serum triptaz ve bazal triptaz düşünülebilir; kronik şişkinlik tek başına mast hücre tanısı koydurmaz.

EoE şüphesinde mümkünse tanı endoskopisi öncesi gereksiz eliminasyon/topikal steroid başlanmaz; ÖGD'de normal görünüm olsa bile en az 2 özofagus seviyesinden toplam yaklaşık 6 biyopsi alınır.

EoE tanı eşiği semptom + özofagus biyopsisinde ≥15 eozinofil/hpf ve diğer eozinofili nedenlerinin klinik bağlamla dışlanmasıdır.

Eozinofilik gastrit/enterit/kolit şüphesinde hemogram-eozinofil, albümin, demir/B12/folat, CRP, dışkı parazit/giardia ve gerekirse üst-alt endoskopide çoklu segment biyopsileri planlanır.

Çölyak için total IgA + anti-tTG IgA gluten tüketirken istenir; IgA eksikliğinde IgG temelli testler kullanılır.

Sulu ishal/şişkinlik baskınsa laktoz/fruktoz nefes testi, SIBO nefes testi, fekal kalprotektin, safra asidi ishali değerlendirmesi veya kontrollü diyet denemesi klinik bağlama göre seçilir.

Tanı Kararı / Ne Yapmayalım?

Pozitif IgE testi yalnız sensitizasyonu gösterir; öyküyle uyumsuzsa gıdayı yasaklamak yerine alerji uzmanı ile oral gıda provokasyonu veya yeniden değerlendirme planlanır.

Oral gıda provokasyonu tanıda referans yöntemdir; anafilaksi/FPIES riski olan hastada yalnız uygun donanım ve uzman gözetiminde yapılır.

IgE aracılı olasılıkta eliminasyon denemesi genellikle 1-2 hafta içinde fikir verir; EoE/EGID/enteropati gibi gecikmiş hastalıklarda yanıt için 6-12 haftaya kadar objektif izlem gerekebilir.

EoE'de semptom düzelmesi histolojik remisyonu garanti etmez; tedavi yanıtı gerektiğinde endoskopi-biyopsi ile doğrulanır.

Eliminasyon diyeti tanı testi gibi kullanılacaksa süre, hedef gıda, semptom ölçütü ve geri yükleme planı baştan yazılır; süresiz ve çoklu yasak liste yapılmaz.

DGBI yakınması olan hastada alerji etiketi koymadan önce alarm bulgusu ve organik ayırıcı tanılar temizlenir; gereksiz diyet kısıtlaması tedavinin kendisi kadar zarar verebilir.

Başlıca Kaynaklar

• ACG Clinical Guideline: Diagnosis and Management of Eosinophilic Esophagitis, 2025
• AAAAI International Consensus Guidelines for Food Protein-Induced Enterocolitis Syndrome, 2017
• AAAAI-EAACI PRACTALL resources for oral food challenge and food allergy evaluation
• AGA / allergy-gastroenterology reviews on non-EoE eosinophilic gastrointestinal disorders and elimination diet monitoring

Tam kanıt tabanı için kaynakça sayfasına bakın. CNS Gastro adı geçen kuruluşlarla bağlantılı değildir; adlar yalnızca atıf amaçlıdır.