Ana sayfa › Klinik Rehber › Akut Pankreatit

PANKREATOBILIER

Akut Pankreatit

Kılavuz temelli klinik özet · Son içerik güncellemesi: Mayıs 2026 · Kanıt tabanı

Hızlı Yaklaşım

Ne zaman düşünmeli?

Ani başlayan şiddetli epigastrik ağrı, sırta yayılım, bulantı-kusma ve lipaz yüksekliği olan hastada düşünülür.

Tanı konurken eş zamanlı etiyoloji aranır: biliyer neden, alkol, TG yüksekliği, kalsiyum, ilaç/toksin ve ERCP sonrası durum ilk turda kaçırılmamalıdır.

İlk yaklaşım kontrollü sıvı, ağrı kontrolü, bulantı yönetimi, erken beslenme, etiyoloji tedavisi ve şiddet sınıflamasıdır.

Tanı

Ağrı Değerlendirmesi

Ağrı şiddeti sayısal ağrı skoru ile izlenmelidir

Bulantı-kusma, ileus, hipoksi, hipotansiyon ve böbrek fonksiyonu analjezik seçimini etkiler

Yetersiz analjezi taşikardi, hipertansiyon, hipoventilasyon, mobilizasyon azalması ve kötü klinik seyirle ilişkili olabilir

Ağrı kontrolü yalnız ilaç değil; hidrasyon, bulantı kontrolü, erken beslenme planı ve komplikasyon değerlendirmesiyle birlikte düşünülmelidir

Algoritmik Tanı Akışı

1. Tanı için üç kriterden ikisi aranır: tipik ağrı, lipaz/amilaz ≥3x, görüntüleme bulgusu.

2. İlk saatlerde vital bulgular, ağrı, kusma, oksijen ihtiyacı, idrar çıkışı, BUN/kreatinin, hematokrit ve laktat ile hastalık şiddeti tahmin edilir.

3. Etiyoloji için USG, karaciğer testleri, TG ve kalsiyum değerlendirilir; ilaç/alkol/ERCP/travma/gebelik öyküsü aynı turda sorgulanır.

4. İlk 24-48 saatte organ yetmezliği ve SIRS açısından izlem yapılır; BISAP ilk gün pratik risk taraması olarak kullanılabilir.

5. Kolanjit veya devam eden biliyer obstrüksiyonda erken ERCP düşünülür.

6. Komplikasyon/kötüleşmede kontrastlı BT veya MR değerlendirilir; nekroz değerlendirmesi için erken BT her zaman yeterli bilgi vermeyebilir.

Etiyoloji İçin Hızlı Notlar

Biliyer pankreatit: ALT/AST, ALP/GGT, bilirubin ve USG ile taş/koledok dilatasyonu aranır; ilk USG negatif ama şüphe sürüyorsa tekrar USG, MRCP veya EUS planlanır.

Alkol ilişkili pankreatit: son günler-haftalar içindeki alkol miktarı, önceki ataklar, alkol yoksunluğu riski, AST/ALT paterni ve eşlik eden karaciğer hastalığı değerlendirilir.

HTGP: TG mümkünse erken alınır; TG >1000 mg/dL etiyoloji lehine güçlüdür, DKA ve kontrolsüz diyabet birlikte aranır.

Hiperkalsemi: total/iyonize kalsiyum, albümin düzeltmesi ve seçilmiş hastada PTH ile değerlendirilir.

İlaç/toksin: yeni başlanan ilaçlar, doz artışı, bitkisel ürünler, azatioprin/6-MP, valproat, tiazid, GLP-1RA, DPP-4 inhibitörü ve immünsüpresifler sorgulanır.

Post-ERCP pankreatit: ERCP sonrası yeni tipik ağrı, enzim yüksekliği ve yatış/izlem gereksinimi birlikte değerlendirilir.

İdiyopatik ilk atakta: alkol ve biliyer neden tekrar sorgulanır; TG/kalsiyum eksikse tamamlanır; tekrarlayan veya açıklanamayan olguda MRCP/EUS ile mikrolitiazis, tümör ve kanal anomalisi aranır.

İlk Laboratuvar / Klinik Trend

Tam kan sayımı

Lipaz

Amilaz

Glukoz

Üre ve kreatinin

BUN

Sodyum, potasyum, kalsiyum, magnezyum

AST, ALT, ALP, GGT

Total bilirubin ve direkt bilirubin

CRP

Trigliserid

Kan gazı ve laktat: ağır hastalık/şok/hipoksi şüphesinde

Hematokrit: hemokonsantrasyon ve sıvı yanıtı için seri takip edilebilir

İdrar çıkışı: hedef genellikle ≥0.5 mL/kg/saat

Laboratuvar Tetkikleri

Serum lipaz

Serum amilaz

Tam kan sayımı

CRP

Üre

Kreatinin

AST

ALT

ALP

GGT

Total bilirubin

Direkt bilirubin

Kalsiyum

Trigliserid

Glukoz

LDH

Arteriyel kan gazı

Laktat

Radyolojik Tetkikler

Batın ultrasonografi

Kontrastlı abdomen BT

MRCP

EUS

Toraks grafisi

Abdomen grafisi

Revised Atlanta Tanı Kriterleri

Akut pankreatit tanısı için 3 kriterden en az 2'si gerekir

1. Akut pankreatite uyumlu tipik karın ağrısı

2. Serum lipaz veya amilazın normal üst sınırın ≥3 katı olması

3. Görüntülemede akut pankreatit bulguları

Şiddet: hafif = organ yetmezliği/komplikasyon yok; orta = geçici organ yetmezliği veya lokal/sistemik komplikasyon; ağır = >48 saat persistan organ yetmezliği

Şiddet Değerlendirmesi / BISAP - İlk Gün

Revised Atlanta şiddeti hastalığın klinik sınıfını belirler: hafif, orta-ağır veya ağır AP.

BISAP ilk 24 saatte pratik risk taraması sağlar: BUN >25 mg/dL, mental durum bozukluğu, SIRS, yaş >60 ve plevral efüzyon birer puandır.

BISAP 0-1 düşük risk; 2 orta risk/yakın izlem; ≥3 yüksek risk ve yoğun bakım/ara yoğun bakım gereksinimi açısından uyarıcıdır.

Tek skor karar verdirmez; hipoksi, hipotansiyon, oligüri, kreatinin artışı, yükselen BUN, hemokonsantrasyon ve laktat artışı klinik ağırlığı belirler.

Organ yetmezliği >48 saat sürerse ağır AP kabul edilir; solunum, renal ve kardiyovasküler sistem özellikle izlenir.

Skor Hesapla düğmesiyle Revised Atlanta sınıfı yorumlanabilir; BISAP kartı skorlar modülünde ayrıca kullanılabilir.

Sıvı Tedavisi Öncesi Risk Değerlendirmesi

Hipovolemi bulguları: taşikardi, hipotansiyon, ortostatik hipotansiyon, kuru mukozalar, oligüri, BUN/kreatinin artışı, hematokrit yüksekliği

Sıvı yüklenmesi riski: kalp yetmezliği, böbrek yetmezliği, yaşlı hasta, siroz, hipoksi, pulmoner ödem öyküsü

Aşırı agresif sıvı tedavisinden kaçınılmalıdır; hedefe yönelik ve sık yeniden değerlendirmeli yaklaşım tercih edilir

Laktatlı Ringer solüsyonu çoğu hastada normal salinden daha uygun başlangıç kristalloidi olarak tercih edilir

Başlıca Kaynaklar

• ACG Clinical Guideline: Management of Acute Pancreatitis, 2024
• AGA Institute Guideline: initial management of acute pancreatitis, 2018
• IAP/APA evidence-based guidelines for acute pancreatitis
• ESGE biliyer pankreatit ve ERCP önerileri
• Bu başlıktaki ilaç dozları, kullanım süreleri, kontrendikasyonlar ve takip aralıkları v1.0 öncesi güncel kılavuz ve kurum protokolü ile tekrar doğrulanmalıdır.
• Böbrek yetmezliği, karaciğer yetmezliği, gebelik, ileri yaş, immünsüpresyon ve çoklu ilaç kullanımı olan hastalarda doz/ajan seçimi bireyselleştirilmelidir.
• Bu program klinik karar destek aracıdır; nihai karar hastayı değerlendiren hekime aittir.

Tam kanıt tabanı için kaynakça sayfasına bakın. CNS Gastro adı geçen kuruluşlarla bağlantılı değildir; adlar yalnızca atıf amaçlıdır.

Aynı Kategoride

• Akut Kolesistit
• Koledokolitiazis / Koledok Taşı
• Otoimmün Pankreatit / IgG4 İlişkili Pankreatit
• Pankreas Kisti ve Kitlesel Lezyonlarına Yaklaşım
• Pankreas Kanseri - Erken Yakalama ve Tanısal Yaklaşım
• Safra Kesesi Taşları / Kolelitiyazis