Ana sayfa › Klinik Rehber › Çölyak Hastalığı

ÜST GİS

Çölyak Hastalığı

Kılavuz temelli klinik özet · Son içerik güncellemesi: Mayıs 2026 · Kanıt tabanı

Bu sayfa hekimler ve sağlık profesyonelleri için hazırlanmış bir klinik karar destek özetidir; hasta bilgilendirmesi veya tedavi önerisi değildir ve hekimin klinik değerlendirmesinin yerine geçmez.

Hızlı Yaklaşım

Ne zaman düşünmeli?

Kronik ishal, kilo kaybı, demir eksikliği, osteopeni, infertilite, aft, dermatitis herpetiformis veya açıklanamayan transaminaz yüksekliğinde düşünülür.

Tanı için gluten tüketirken seroloji ve gerekirse duodenal biyopsi yapılmalıdır.

Glutensiz diyet tanı kesinleşmeden başlanırsa testler yanlış negatifleşebilir.

Tanı

Algoritmik Tanı Akışı

Tanı güvenilirliği için hasta mümkünse gluten tüketirken değerlendirilir; tanı kesinleşmeden glutensiz diyet başlanırsa seroloji ve biyopsi yanlış negatifleşebilir.

Şüpheden tanıya pratik yol

Adım	Ne yapılır?	Sonuç nasıl okunur?	Sonraki hamle
1. Kimi test edelim?	Kronik ishal/steatore, kilo kaybı, demir eksikliği, folat/B12 eksikliği, osteopeni/osteoporoz, infertilite, tekrarlayan aft, dermatitis herpetiformis, açıklanamayan transaminaz yüksekliği, tip 1 DM, otoimmün tiroidit veya birinci derece akraba öyküsü sorgulanır.	Tipik malabsorpsiyon yoksa bile çölyak olabilir; nonklasik/asemptomatik başvuru sık görülür.	Gluten tüketiyorsa serolojiye geç; glutensiz diyetteyse HLA/gluten challenge akışına geç.
2. İlk test	Aynı anda anti-tTG IgA + total IgA istenir.	Total IgA normalse anti-tTG IgA ana tarama testidir.	Pozitifse erişkinde çoğu durumda gastroskopi + duodenal biyopsi planla; negatif ama şüphe düşükse başka neden ara.
3. IgA eksikliği	Total IgA düşük/eksikse anti-tTG IgG ve/veya DGP-IgG kullanılır.	IgA eksikliğinde anti-tTG IgA negatifliği yanıltıcıdır.	IgG temelli test pozitifse veya klinik şüphe yüksekse duodenal biyopsi yap.
4. Seroloji pozitif	Anti-tTG IgA pozitifliği mümkünse EMA-IgA ile desteklenir; titre yüksekliği laboratuvar üst sınırına göre not edilir.	Yüksek titre tanı olasılığını artırır; erişkinde histolojik doğrulama pratikte çoğu zaman gerekir.	Glutenli diyet altında gastroskopi; 1-2 bulbus + en az 4 distal duodenum biyopsisi, mümkünse ayrı kaplarda patolojiye gönder.
5. Seroloji negatif ama şüphe yüksek	Gluten alımı, immünsüpresyon, IgA düzeyi, test kalitesi ve klinik risk tekrar kontrol edilir.	Negatif seroloji çölyakı tamamen dışlamaz; özellikle IgA eksikliği, düşük gluten alımı veya seronegatif çölyak olasılığı vardır.	Duodenal biyopsi + HLA-DQ2/DQ8 + alternatif enteropati nedenlerini birlikte değerlendir.
6. Patoloji ile doğrula	Patoloji raporunda IEL artışı, kript hiperplazisi, villöz atrofi ve Marsh sınıfı aranır.	Marsh 3 + uyumlu seroloji güçlü tanıdır; Marsh 1 tek başına çölyak tanısı koydurmaz.	Seroloji-histoloji uyumsuzsa biyopsi oryantasyonu, gluten alımı, HLA ve alternatif nedenler gözden geçirilir.
7. Tanı sonrası	Glutensiz diyet, diyetisyen eğitimi, eksikliklerin replasmanı ve takip serolojisi planlanır.	Klinik yanıt haftalar içinde başlayabilir; seroloji düşüşü aylar içinde beklenir.	6-12 ayda semptom, anti-tTG, eksiklikler ve diyet uyumu birlikte değerlendirilir.

Endoskopik / Radyolojik Tetkikler

Gastroskopi: tanı öncesi hasta gluten alıyorken yapılır; makroskopi normal görünse bile biyopsi alınır.

Biyopsi sayısı: duodenum ikinci kıtadan en az 4 parça + bulbustan 1-2 parça önerilir; mümkünse ayrı kaplarda gönderilir.

Endoskopik ipuçları: scalloping, mozaik patern, nodülarite veya fold azalması çölyakı destekleyebilir ama normal endoskopi çölyakı dışlamaz.

DEXA: erişkin tanıda, kırık/osteopeni riski, uzun süreli malabsorpsiyon, menopoz/ileri yaş veya D vitamini-kalsiyum eksikliğinde planlanır.

Kapsül endoskopi veya BT/MR enterografi: refrakter semptom, alarm bulgusu, ülseratif jejunoileit, lenfoma veya komplikasyon şüphesinde kullanılır; rutin tanı testi değildir.

Laboratuvar Tetkikleri

Tanı ve başlangıç değerlendirmesi

Test	Ne zaman?	Klinik anlam
Anti-tTG IgA	Gluten tüketen hastada ilk tarama testi.	Pozitiflik çölyak olasılığını artırır; titre yüksekliği ve klinik bağlam not edilir.
Total IgA	Anti-tTG IgA ile aynı anda.	IgA eksikliği varsa IgA temelli testler yanıltıcı negatif olabilir.
EMA-IgA	Anti-tTG pozitifliğini doğrulamak veya sınırda/gri zonda güven artırmak için.	Yüksek özgüllük sağlar; özellikle pediatrik no-biopsy yaklaşımında ikinci örnek doğrulaması önemlidir.
DGP-IgG / anti-tTG IgG	IgA eksikliğinde veya seçilmiş seroloji uyumsuzluğunda.	IgA eksikliğinde tanı yolunu açar; tek başına düşük titre pozitiflik klinikle birlikte yorumlanır.
HLA-DQ2/DQ8	Glutensiz diyete başlamış, seroloji-biyopsi uyumsuz, seronegatif villöz atrofi veya tanısı şüpheli hastada.	Negatifse çölyak olasılığı çok düşüktür; pozitiflik tek başına tanı koydurmaz.
TKS, ferritin/demir, folat, B12	Tanıda ve takipte.	Malabsorpsiyon, anemi ve replasman ihtiyacını gösterir.
25-OH D vitamini, kalsiyum, fosfor, ALP, magnezyum, çinko	Tanıda; eksiklik veya kemik riski varsa takipte.	Kemik sağlığı ve beslenme eksikliği yönetimini belirler.
AST/ALT, albümin	Tanıda ve takipte.	Açıklanamayan transaminaz yüksekliği çölyakta görülebilir; albümin ağır malabsorpsiyon/nutrisyon için izlenir.

Serolojik testler - duyarlılık, özgüllük ve klinik anlam

Test	Yaklaşık performans	Klinik anlam
Anti-tTG IgA	Duyarlılık yaklaşık %90-98, özgüllük yaklaşık %95-98; laboratuvar kiti ve gluten alımına göre değişir.	Gluten tüketen, total IgA normal hastada ilk seçilecek tarama testidir; yüksek titre çölyak olasılığını belirgin artırır.
Total IgA	Tanı testi değil; IgA eksikliğini yakalamak içindir.	Düşük/eksikse anti-tTG IgA ve EMA-IgA yalancı negatif olabilir; IgG temelli testlere geçilir.
EMA-IgA	Duyarlılık yaklaşık %85-98, özgüllük genellikle %97-100; yorumlayıcı deneyimine bağlıdır.	Anti-tTG pozitifliğini doğrulamada ve sınırda/gri zon sonuçta güven artırmada değerlidir; pozitifliği güçlü kanıttır.
DGP-IgG	Duyarlılık yaklaşık %75-95, özgüllük yaklaşık %90-98; erişkinde anti-tTG IgA kadar ilk tercih değildir.	IgA eksikliği, küçük çocuk veya seroloji uyumsuzluğunda yardımcıdır; düşük titre pozitiflik tek başına tanı koydurmaz.
Anti-tTG IgG	IgA eksikliğinde yararlıdır; IgA normal erişkinde performansı anti-tTG IgA'dan daha düşüktür.	Total IgA eksik hastada tarama/doğrulama yolunu açar; pozitiflik biyopsi ve klinikle birlikte yorumlanır.
Native antigliadin antikorları	Duyarlılık/özgüllük düşüktür.	Modern erişkin çölyak tanısında rutin kullanılmaz; yanlış pozitif/negatif riski nedeniyle tercih edilmez.
HLA-DQ2/DQ8	Duyarlılık çok yüksek, özgüllük düşüktür.	Negatiflik çölyakı büyük ölçüde dışlar; pozitiflik toplumda sık olduğu için tek başına tanı koydurmaz.

Ne zaman düşünmeli?

Klasik tablo: kronik ishal, steatore, kilo kaybı, malabsorpsiyon, büyüme-gelişme geriliği veya belirgin beslenme eksiklikleri.

Nonklasik tablo: demir eksikliği anemisi, osteopeni/osteoporoz, infertilite, tekrarlayan aft, şişkinlik, kabızlık, nöropati, dermatitis herpetiformis veya açıklanamayan transaminaz yüksekliği.

Risk grupları: birinci derece akraba, tip 1 DM, otoimmün tiroidit, Down/Turner sendromu, selektif IgA eksikliği ve diğer otoimmün hastalıklar.

Tanı için hasta gluten tüketirken seroloji ve gerekirse duodenal biyopsi yapılmalıdır; glutensiz diyet tanı kesinleşmeden başlanırsa testler yanlış negatifleşebilir.

HLA ve Gluten Challenge - Nereye Oturur?

HLA-DQ2/DQ8 testi tanı koydurmaz; toplumda pozitiflik sık olabilir. En güçlü kullanımı çölyakı dışlamaktır: HLA-DQ2/DQ8 negatifse çölyak olasılığı çok düşüktür.

HLA özellikle şu hastada değerlidir: glutensiz diyete başlamış ve eski tanı belirsiz hasta, seroloji-biyopsi uyumsuzluğu, seronegatif villöz atrofi, potansiyel çölyak veya biyopsi yapılamayan/yorumlanamayan durum.

Glutensiz diyette gelen hastada yol

Durum	Ne yap?	Sonuç
Hasta zaten glutensiz ve tanı belirsiz	Önce HLA-DQ2/DQ8 bak.	Negatifse çölyak büyük ölçüde dışlanır; pozitifse tanı koydurmaz, gluten challenge gerekip gerekmediğine karar ver.
HLA pozitif + kesin tanı gerekli	Hasta uygunsa gluten challenge planla: pratikte en az 3 g gluten/gün yaklaşık 2 hafta; tolere ederse 6-8 haftaya uzatılabilir.	Challenge sonunda anti-tTG IgA/total IgA ve gerekirse EMA/DGP tekrarlanır; pozitifleşme veya yüksek şüphede duodenal biyopsi yapılır.
Challenge tolere edilemiyor	Kısa challenge sonrası seroloji değerlendir; negatifse 2-6 hafta sonra tekrar seroloji düşünülebilir.	Negatif sonuç çölyakı tamamen dışlamayabilir; karar HLA, eski kayıt, semptom ve biyopsi olasılığıyla bireyselleştirilir.
Ağır semptom, gebelik, ciddi malnütrisyon veya hasta istemiyor	Challenge ertelenir veya uzman merkezde planlanır.	Tanı kesinliği ve diyetin ömür boyu yükü hasta ile açık konuşulur.

Çölyak Klinik Tipleri ve Ne Yapılır?

Tipler ve pratik takip

Tip	Tanım	Ne yap?
Klasik çölyak	İshal/steatore, kilo kaybı, malabsorpsiyon ve beslenme eksiklikleri baskındır.	Seroloji + biyopsi ile doğrula; glutensiz diyet, eksiklik replasmanı ve yakın nutrisyon takibi yap.
Nonklasik çölyak	Anemi, osteopeni, infertilite, aft, karaciğer testi yüksekliği, şişkinlik veya kabızlık gibi GİS dışı/atipik bulgular baskındır.	Düşük şüpheyle kaçırma; ilk test yine anti-tTG IgA + total IgA.
Asemptomatik/sessiz çölyak	Tarama ile seroloji pozitif ve biyopsi uyumlu; hasta belirgin semptom tariflemeyebilir.	Komplikasyon ve eksiklik riski anlatılır; diyet ve takip semptom varmış gibi planlanır.
Potansiyel çölyak	Pozitif seroloji ve uygun HLA vardır; duodenal histoloji normal veya Marsh 0-1 düzeyindedir.	Seroloji titresi, semptom ve risk durumuna göre izlem; gluten tüketirken 6-12 ayda seroloji, semptom ve gerekirse tekrar biyopsi.
Seronegatif çölyak	Seroloji negatif, HLA uyumlu, villöz atrofi vardır ve diğer enteropatiler dışlanmıştır.	Tanı acele konmaz; ilaç, CVID, otoimmün enteropati, Crohn, enfeksiyon, tropikal sprue ve diğer nedenler dışlanır; uzman merkez gerekir.
Nonresponsive çölyak	Sıkı glutensiz diyete rağmen 6-12 ay içinde süren/tekrarlayan semptom veya eksiklik.	Önce gluten kaçağı ve yanlış tanı aranır; sonra IBS, SIBO, mikroskopik kolit, pankreatik yetmezlik, laktoz intoleransı ve refrakter çölyak değerlendirilir.
Refrakter çölyak	Sıkı glutensiz diyete rağmen 6-12 aydan uzun semptom + persistan villöz atrofi; gluten kaçağı ve alternatif nedenler dışlanmıştır.	Uzman merkez; immünfenotipleme/TCR klonalite, tip I-tip II ayrımı ve enteropati ilişkili T hücreli lenfoma riski değerlendirilir.
Dermatitis herpetiformis	Kaşıntılı veziküler döküntü; cilt biyopsisinde granüler IgA birikimi çölyakla ilişkilidir.	Glutensiz diyet temel tedavidir; dermatoloji ile dapson/semptom tedavisi gerekebilir, nutrisyon ve seroloji takibi yapılır.

Tanı / Histolojik Kriterler

Tanı glutenli diyet altında klinik + seroloji + duodenal histoloji uyumu ile konur; erişkin hastada pozitif seroloji çoğu zaman biyopsiyle doğrulanır.

Anti-tTG IgA pozitifliği total IgA ile birlikte yorumlanır; IgA eksikliğinde IgG temelli testler kullanılır.

Duodenal biyopsi bulbus + ikinci kıtadan çoklu alınmalıdır; örnek sayısı ve lokalizasyon patoloji raporunda görünmelidir.

Histoloji tek başına yeterli değildir: Marsh 1-2 değişiklikler ilaç, enfeksiyon, H. pylori, SIBO, Crohn, immün yetmezlik ve diğer enteropatilerle de görülebilir.

Tanı kesinleşmeden glutensiz diyet başlanmışsa normal seroloji/biyopsi tanıyı dışlatmayabilir; HLA ve gerekirse gluten challenge kullanılır.

Biyopsi / Patoloji - Marsh Skoru ve Rapor Okuma

Patoloji raporu yalnız 'çölyak ile uyumlu' dememeli; biyopsi yeri, örnek sayısı, oryantasyon yeterliliği, IEL sayısı, villus/kript oranı, kript hiperplazisi ve villöz atrofi derecesi görünmelidir.

Marsh skoru - doktor raporu nasıl okusun?

Marsh	Patoloji bulgusu	Klinik yorum	Ne yap?
0	Normal mukoza.	Gluten alımı yeterli ve seroloji negatifse çölyak olasılığı düşüktür; fakat potansiyel çölyakta normal biyopsi olabilir.	Şüphe sürüyorsa gluten alımını, biyopsi sayısını, HLA'yı ve alternatif tanıları gözden geçir.
1	İntraepitelyal lenfosit artışı; villöz atrofi yok.	Tek başına çölyak tanısı koydurmaz. H. pylori, NSAİİ, SIBO, viral enfeksiyon, otoimmün hastalık, Crohn, ilaçlar ve immün yetmezlik ayırıcı tanıdadır.	Seroloji/HLA/klinik güçlü ise takip veya tekrar biyopsi; değilse alternatif neden ara.
2	IEL artışı + kript hiperplazisi; villöz atrofi yok.	Çölyak lehine daha güçlüdür ama yine seroloji ve klinikle birlikte yorumlanır.	Anti-tTG/EMA pozitifse çölyak olasılığı yüksektir; negatifse alternatif enteropati ve örnekleme kalitesi değerlendirilir.
3a	Parsiyel villöz atrofi + kript hiperplazisi + IEL artışı.	Uyumlu seroloji ve klinikle çölyak tanısını güçlü destekler.	Glutensiz diyet, eksiklik replasmanı ve 6-12 ay seroloji/klinik takip başlatılır.
3b	Subtotal villöz atrofi.	Aktif çölyak için güçlü histolojik kanıttır; malabsorpsiyon riski daha belirgindir.	Beslenme eksiklikleri, kemik sağlığı ve kilo yakından takip edilir.
3c	Total villöz atrofi.	Ağır mukozal hasar; çölyakla uyumluysa komplikasyon/eksiklik riski yüksektir.	Ağır malnütrisyon, elektrolit bozukluğu, refrakter ishal ve lenfoma alarmı açısından yakın izlem.
4 / hipoplastik	Nadir; düz mukoza ve hipoplastik kript paterni.	Klasik çölyaktan çok refrakter çölyak/ileri komplikasyon veya farklı enteropati akla gelir.	Uzman merkez, immünfenotipleme, T hücre klonalitesi ve lenfoma dışlama planlanır.

Seroloji pozitif + Marsh 3 tanıyı güçlü destekler; seroloji negatif + villöz atrofi varsa HLA-DQ2/DQ8, ilaçlar, CVID, otoimmün enteropati, Crohn, enfeksiyonlar, tropikal sprue ve diğer villöz atrofi nedenleri dışlanmadan 'seronegatif çölyak' denmemelidir.

Tedavi sonrası tekrar biyopsi her hastada rutin değildir; erişkinde semptom/seroloji düzelmeyen, tanı belirsiz, başlangıçta ağır atrofi olan veya refrakter hastalık şüphesi bulunan hastada düşünülür.

Yatış Endikasyonları

Çölyak hastalığı genellikle ayaktan yönetilir

Yatış; ağır malnütrisyon, ciddi elektrolit bozukluğu, dehidratasyon, refrakter ishal, ciddi anemi veya çölyak krizi şüphesinde düşünülür

Başlıca Kaynaklar

ACG Clinical Guideline: Diagnosis and Management of Celiac Disease, 2023.
BSG adult coeliac disease guideline and follow-up principles.
ESPGHAN pediatric diagnostic criteria; erişkinde biyopsi doğrulama çoğu durumda korunur.
Rubio-Tapia et al. Celiac disease diagnostic testing algorithm; gluten-free diet ve gluten challenge akışı.
NIDDK: Celiac Disease Tests; serology interpretation and role of intestinal biopsy.
Bu başlıktaki ilaç dozları, kullanım süreleri, kontrendikasyonlar ve takip aralıkları v1.0 öncesi güncel kılavuz ve kurum protokolü ile tekrar doğrulanmalıdır.
Böbrek yetmezliği, karaciğer yetmezliği, gebelik, ileri yaş, immünsüpresyon ve çoklu ilaç kullanımı olan hastalarda doz/ajan seçimi bireyselleştirilmelidir.
Bu program klinik karar destek aracıdır; nihai karar hastayı değerlendiren hekime aittir.

Tam kanıt tabanı için kaynakça sayfasına bakın. CNS Gastro adı geçen kuruluşlarla bağlantılı değildir; adlar yalnızca atıf amaçlıdır.

Bu başlığın tamamı — skorlar, hesaplayıcılar ve dinamik semptom motoruyla — uygulamada.

Çevrimdışı çalışır; nöbette internetsiz erişilir. Ücretsiz başlayın, dilediğinizde Pro'ya geçin.

Uygulamada aç Planları gör

Aynı Kategoride

Ana sayfa · Klinik Rehber · Kaynakça · Gizlilik · info@cns-gastro.com