Ana sayfa › Klinik Rehber › Crohn Hastalığı

ALT GİS / IBD

Crohn Hastalığı

Kılavuz temelli klinik özet · Son içerik güncellemesi: Mayıs 2026 · Kanıt tabanı

Hızlı Yaklaşım

Ne zaman düşünmeli?

Crohn hastalığı; ağızdan anüse kadar tüm GİS'i tutabilen, sıklıkla terminal ileum ve proksimal kolonu etkileyen, atak-remisyonla seyreden kronik inflamatuvar barsak hastalığıdır.

Kronik ishal, karın ağrısı, kilo kaybı, ateş, anemi, perianal akıntı/apse, fistül, striktür-obstrüksiyon veya açıklanamayan inflamasyon varsa düşünülür.

İlk amaç yalnız tanı koymak değil; Crohn mu ÜK mi, tutulum nerede, davranış inflamatuvar mı striktüran mı penetran mı, perianal hastalık ve komplikasyon var mı sorularını aynı anda yanıtlamaktır.

Tedavi kararı fenotip + aktivite + komplikasyon + yüksek risk özellikleri + enfeksiyon dışlama + hasta güvenlik profili ile verilir; steroid yalnız indüksiyon/köprüdür, idame planı baştan yazılır.

Tanı

Algoritmik Tanı Akışı

1. Önce tabloyu doğrula: 4 haftadan uzun ishal/karın ağrısı, kilo kaybı, gece dışkılaması, ateş, kanama, perianal yakınma, ekstraintestinal bulgu, aile öyküsü, sigara, NSAİİ ve antibiyotik öyküsü sorgulanır.

2. İlk laboratuvar aynı turda istenir: TKS, CRP, ESR, albümin, kreatinin-elektrolit, karaciğer testleri, ferritin-demir, B12, folat, D vitamini ve fekal kalprotektin.

3. Enfeksiyon dışlanmadan 'alevlenme' denmez: dışkı kültürü/PCR, C. difficile toksin-NAAT, parazit/amebiyaz riski ve immünsüpresyonda CMV klinik bağlama göre değerlendirilir.

4. Tanı için ileokolonoskopi + terminal ileum intübasyonu + segmental biyopsiler yapılır; makroskopi normal görünen segmentlerden de biyopsi alınır.

5. İnce barsak yayılımı, striktür, fistül veya apse için MR enterografi tercih edilir; akut batın/apse/perforasyon sorusunda kontrastlı BT daha hızlı olabilir.

6. Perianal akıntı, ağrı, apse veya fistül şüphesinde pelvik MR ve kolorektal cerrahi değerlendirmesi aynı dönemde planlanır.

7. Kapsül endoskopi yalnız obstrüksiyon/striktür dışlandıktan sonra, ileokolonoskopi ve kesitsel görüntüleme tanısız kaldıysa düşünülür.

8. Tanı raporu mutlaka lokalizasyon, davranış, aktivite, komplikasyon, yüksek risk özellikleri ve tedavi öncesi güvenlik taramasıyla tamamlanır.

IBH Tanım ve Crohn-ÜK Ayrımı

IBH iki ana klinik sendromu içerir: Crohn hastalığı ve ülseratif kolit; olguların küçük bir bölümünde ilk değerlendirmede ayrım net olmayabilir ve IBD-U olarak raporlanabilir.

Crohn ağızdan anüse kadar herhangi bir segmenti tutabilir; ÜK kolon ve rektumla sınırlıdır.

Ayırım kesin değilse tedavi kararı aceleyle sabitlenmez; patoloji, görüntüleme, önceki endoskopiler, enfeksiyon dışlama ve zaman içindeki fenotip birlikte okunur.

Skorlamalar / Aktivite

HBI / CDAI Hesapla düğmesi klinik aktiviteyi standartlaştırmak içindir; hastalığın nedenini veya mukozal iyileşmeyi tek başına göstermez.

HBI pratik poliklinik skorudur: genel iyilik, karın ağrısı, günlük sıvı dışkı, abdominal kitle ve komplikasyonları kullanır; ≤4 remisyon, 5-7 hafif, 8-16 orta, >16 ağır aktivite.

CDAI daha ayrıntılı klinik indekstir; <150 remisyon, 150-220 hafif, 220-450 orta-ağır, >450 ağır/fulminan aktivite olarak yorumlanır.

SES-CD / Rutgeerts Yorumla düğmesi endoskopik aktivite ve postoperatif nüks için kullanılır; SES-CD ülser boyutu, ülserli yüzey, etkilenen yüzey ve darlığı segmentlere göre puanlar.

Klinik karar: skor yüksekse objektif inflamasyon CRP, fekal kalprotektin, endoskopi/MR enterografi ile doğrulanır; skor düşük ama biyobelirteç yüksekse sessiz inflamasyon veya komplikasyon aranır.

Postoperatif Crohn'da Rutgeerts i2 ve üzeri endoskopik nüks açısından önemlidir; sigara, penetran hastalık ve önceki rezeksiyon varsa eskalasyon eşiği düşer.

Crohn Hastalığında Sınıflama - Tedaviyi Belirleyen Ana Noktalar

Tedavi kararı yalnız semptoma göre değil; hastalığın yeri, davranışı, aktivitesi, komplikasyon varlığı ve prognostik risk faktörlerine göre verilir.

Montreal sınıflaması tedavi planında kullanılmalıdır: L1 ileal, L2 kolonik, L3 ileokolonik, L4 üst GİS tutulumu; B1 inflamatuvar, B2 striktüran, B3 penetran; p perianal hastalık.

Aktivite değerlendirmesi: klinik semptomlar + CRP (C-Reaktif Protein) + fekal kalprotektin + endoskopi ve/veya MR enterografi/BT enterografi.

Komplikasyon araştırması: apse, fistül, striktür, obstrüksiyon, perforasyon, malnütrisyon, anemi, hipoalbüminemi.

Tedavi hedefi: steroid-siz klinik remisyon, biyokimyasal iyileşme, fekal kalprotektin düşüşü ve mümkünse endoskopik iyileşme.

Yüksek risk özellikleri: genç yaşta başlangıç, yaygın ince barsak hastalığı, derin ülserler, perianal hastalık, penetran davranış, striktür, erken steroid ihtiyacı, sigara kullanımı, önceki cerrahi.

Tanıda Mutlaka Belirt

Montreal lokalizasyonu: L1 ileal, L2 kolonik, L3 ileokolonik, L4 üst GİS tutulumu; birden fazla tutulum açık yazılır.

Davranış: B1 inflamatuvar, B2 striktüran, B3 penetran; perianal hastalık varsa 'p' eklenir.

Aktivite: klinik skor, dışkılama sayısı, ağrı, kilo, ateş, CRP, fekal kalprotektin, albümin ve endoskopi/görüntüleme bulgularıyla yazılır.

Komplikasyon: apse, fistül, striktür, prestenotik dilatasyon, obstrüksiyon, perforasyon, kanama, malnütrisyon, anemi ve hipoalbüminemi ayrı belirtilir.

Yüksek risk: genç başlangıç, yaygın ince barsak tutulumu, derin ülser, perianal/penetran hastalık, sigara, erken steroid ihtiyacı, önceki rezeksiyon ve düşük albümin not edilir.

Tedavi geçmişi: steroid yanıtı/bağımlılığı, 5-ASA maruziyeti, biyolojik/JAK/immünmodülatör kullanımı, ilaç düzeyi-antikor sonucu ve cerrahi öykü yazılır.

Gözden Kaçırılmaması Gerekenler

C. difficile, CMV, amebiyaz, Yersinia, Campylobacter, Salmonella, Shigella, EHEC/STEC ve parazitler aktif alevlenme taklidi yapabilir.

Steroid veya biyolojik başlamadan önce aktif apse, fistül sepsisi, intraabdominal koleksiyon ve tüberküloz/viral hepatit güvenliği kontrol edilmelidir.

Striktür semptomu olan hastada kapsül endoskopi retansiyon riski taşır; önce MR/BT enterografi veya patency kapsül düşünülür.

Safra asidi ishali, SIBO, IBS overlap, mikroskobik kolit, çölyak, pankreatik yetmezlik ve ilaç ilişkili ishal semptomu aktif Crohn gibi gösterebilir.

Ani yaşlı başlangıç, segmental sol kolon tutulumu, vasküler risk veya şiddetli lokal ağrıda iskemik kolit ve malignite dışlanmalıdır.

Perianal apse drene edilmeden biyolojik tedaviyle 'beklemek' sepsis riskini artırır; kaynak kontrolü tedavinin parçasıdır.

İlk Endoskopi / Görüntüleme - Tanı ve Fenotip İçin

İleokolonoskopi + terminal ileum intübasyonu Crohn tanısı ve ÜK ayrımı için ana işlemdir; terminal ileum ve her kolon segmentinden biyopsi alınır.

Makroskopik normal görünen segmentlerden de biyopsi alınır; tanı, yayılım ve ayırıcı tanı için histoloji gerekir.

MR enterografi ilk tercih kesitsel incelemedir; ince barsak yayılımı, inflamasyon, striktür, fistül, apse ve prestenotik dilatasyonu gösterir.

BT enterografi veya kontrastlı abdomen BT akut batın, perforasyon, apse, obstrüksiyon veya hızlı karar gereken hastada daha pratik olabilir.

Kapsül endoskopi yalnız obstrüksiyon/striktür dışlandıktan sonra ve ileokolonoskopi + kesitsel görüntüleme tanısız kaldıysa düşünülür.

Perianal akıntı, ağrı, apse, fistül veya kompleks trakt şüphesinde pelvik MR ve/veya perianal EUS tanı-fenotipleme için istenir; cerrahi değerlendirme geciktirilmez.

Bu bölüm ilk tanı ve fenotip haritası içindir; tedavi yanıtı için tekrar endoskopi/görüntüleme zamanı Takip kartında planlanır.

Biyopsi / Patoloji Raporunu Okuma

Patoloji raporu yalnız 'kolit var' dememeli; örnek yeri, aktivite, kronisite, dağılım paterni, granülom, displazi ve enfeksiyon/CMV bulgusu birlikte değerlendirilmelidir.

Sadece akut aktif kolit, kronisite olmadan raporlanıyorsa enfeksiyöz/ilaç ilişkili/iskemik kolit daha olası olabilir; klinik düzelme, dışkı testleri ve gerekirse tekrar endoskopi ile karar verilir.

CMV inklüzyonu, CMV immünohistokimya pozitifliği veya ağır/steroid-refrakter kolitte şüpheli bulgu varsa CMV koliti açısından gastroenteroloji-enfeksiyon hastalıklarıyla tedavi kararı verilir.

Displazi, indefinite for dysplasia veya DALM/adenom benzeri lezyon ifadesi varsa aktif inflamasyon kontrolü, deneyimli gastrointestinal patologla ikinci değerlendirme ve yüksek kaliteli kromendoskopik tekrar inceleme planlanır.

Patoloji Crohn'u desteklemiyor ama klinik güçlü ise tanı dışlanmaz; Crohn tanısı klinik + endoskopi + histoloji + görüntüleme + enfeksiyon dışlama toplamıyla konur.

İlk Laboratuvar - Tanı ve Güvenlik İçin

İlk tur: TKS, CRP, ESR, albümin, kreatinin-elektrolit, karaciğer testleri, ferritin/demir, B12, folat, D vitamini ve fekal kalprotektin aynı değerlendirmede istenir.

Enfeksiyon dışlama: dışkı kültürü/PCR, C. difficile toksin A/B-GDH-NAAT algoritması ve parazit/amebiyaz riski klinik bağlama göre değerlendirilir.

Fekal kalprotektin inflamasyonu destekler ama Crohn'a özgü değildir; enfeksiyon, NSAİİ, malignite ve diğer kolit nedenleriyle birlikte yorumlanır.

İleri tedavi olasılığı varsa güvenlik taraması geciktirilmez: HBsAg, anti-HBc, anti-HBs, anti-HCV, anti-HIV, Quantiferon-TB Gold/T-SPOT ve akciğer grafisi/klinik TB riski değerlendirilir.

Tiyopürin düşünülüyorsa TPMT aktivitesi ve/veya NUDT15 genotipi tedavi başlamadan önce planlanır.

Bu bölüm ilk tanı, aktivite ve tedavi güvenliği içindir; tedavi yanıtında hangi laboratuvarın ne zaman tekrar edileceği Takip kartında ayrıca verilir.

Ne zaman düşünmeli?

Kronik ishal, karın ağrısı, kilo kaybı, perianal hastalık, fistül veya striktür bulguları olan hastada düşünülür.

İleokolonoskopi, biyopsi ve gerektiğinde MR enterografi ile tutulum ve davranış belirlenir.

Tedavi inflamatuvar, striktüran veya fistülizan fenotipe göre planlanmalıdır.

Tanı / Sınıflama

Klinik, endoskopik, histolojik ve radyolojik bulgular birlikte değerlendirilir

Montreal sınıflaması lokalizasyon: L1 ileal, L2 kolonik, L3 ileokolonik, L4 üst GİS (Gastrointestinal Sistem)

Montreal sınıflaması davranış: B1 inflamatuvar, B2 striktüran, B3 penetran; p perianal hastalık

Perianal hastalıkta pelvik MR (Manyetik Rezonans) ve/veya perianal EUS (Endoskopik Ultrasonografi) önemlidir

Tedavi Öncesi Güvenlik ve Başlangıç Taraması

Biyolojik/small molecule tedavi öncesi HBsAg, anti-HBc, anti-HBs, anti-HCV, anti-HIV istenir.

Tüberküloz taraması: Quantiferon-TB Gold veya T-SPOT + akciğer grafisi/klinik risk değerlendirmesi.

Tam kan sayımı, ALT, AST, ALP, GGT, bilirubin, albümin, kreatinin, CRP, ferritin, B12, folat, D vitamini değerlendirilir.

Gaita kültürü ve C. difficile toksin/PCR özellikle alevlenme ve antibiyotik/sağlık bakımı teması varsa istenir.

Aşı durumu gözden geçirilir: influenza, pnömokok, hepatit B, HPV, COVID-19, zona aşısı uygun hastada.

Canlı aşılar immünsüpresif tedavi başlanmadan önce planlanmalıdır; çünkü canlı zayıflatılmış aşı suşu anti-TNF, JAK inhibitörü, yüksek doz steroid veya kombine immünsüpresyon altında kontrolsüz çoğalma/dissemine enfeksiyon riski oluşturabilir.

Zamanlama: mümkünse canlı aşılar immünsüpresyondan en az 4 hafta önce tamamlanır; tedavi başladıktan sonra canlı aşı yapılmaz, inaktive aşılar ise güvenli kabul edilir ama yanıt daha düşük olabileceği için tedavi öncesi tamamlamak tercih edilir.

TPMT/NUDT15 testi tiyopürin planlanıyorsa değerlendirilmelidir.

Gebelik planı, emzirme, malignite öyküsü, demiyelinizan hastalık, kalp yetmezliği ve enfeksiyon öyküsü ilaç seçiminde dikkate alınır.

Yatış Endikasyonları

Şiddetli alevlenme, oral alamama, dehidratasyon, elektrolit bozukluğu veya ciddi kilo kaybı

Şiddetli karın ağrısı, ateş, sepsis veya akut batın bulguları

Barsak obstrüksiyonu, ciddi striktür, prestenotik dilatasyon veya kusma

İntraabdominal apse, flegmon, penetran hastalık veya fistül komplikasyonu

Perianal apse, ciddi perianal sepsis veya acil drenaj ihtiyacı

Masif kanama, perforasyon, toksik megakolon veya cerrahi değerlendirme ihtiyacı

IV steroid, IV antibiyotik, drenaj, cerrahi veya biyolojik tedavi öncesi stabilizasyon ihtiyacı

Malnütrisyon, hipoalbüminemi, ciddi anemi veya güvenli ayaktan izlem koşullarının olmaması

Başlıca Kaynaklar

• ECCO (European Crohn’s and Colitis Organisation) Guidelines on Therapeutics in Crohn’s Disease: Medical Treatment, 2024
• ECCO Guidelines on Therapeutics in Crohn’s Disease: Surgical Treatment, 2024
• ACG Clinical Guideline: Management of Crohn’s Disease in Adults, 2025
• AGA (American Gastroenterological Association) Clinical Practice Guidelines on Medical Management of Moderate-to-Severe Luminal and Perianal Fistulizing Crohn’s Disease, 2021
• STRIDE-II treat-to-target principles for inflammatory bowel disease monitoring
• Feakins RM; British Society of Gastroenterology. Inflammatory bowel disease biopsies: updated British Society of Gastroenterology reporting guidelines. J Clin Pathol. 2013;66(12):1005-1026. https://doi.org/10.1136/jclinpath-2013-201885
• British Society of Gastroenterology consensus guidelines on the management of inflammatory bowel disease in adults. Gut. 2019;68(Suppl 3):s1-s106. https://doi.org/10.1136/gutjnl-2019-318484
• Kullanıcı tarafından sağlanan IBH tanı ve sınıflama metni; Crohn-ÜK ayırımı, HBI/CDAI, SES-CD ve IBH-U notları.
• Bu başlıktaki ilaç dozları, kullanım süreleri, kontrendikasyonlar ve takip aralıkları v1.0 öncesi güncel kılavuz ve kurum protokolü ile tekrar doğrulanmalıdır.
• Böbrek yetmezliği, karaciğer yetmezliği, gebelik, ileri yaş, immünsüpresyon ve çoklu ilaç kullanımı olan hastalarda doz/ajan seçimi bireyselleştirilmelidir.
• Bu program klinik karar destek aracıdır; nihai karar hastayı değerlendiren hekime aittir.

Tam kanıt tabanı için kaynakça sayfasına bakın. CNS Gastro adı geçen kuruluşlarla bağlantılı değildir; adlar yalnızca atıf amaçlıdır.

Aynı Kategoride

• Akut İshal / Akut Gastroenterit
• C. difficile Enfeksiyonu / Antibiyotik Sonrası Diare
• Hemoroidal Hastalık
• Kronik İshal
• Ülseratif Kolit
• Divertikülozis Koli / Divertiküler Hastalık
• Anal Fissür / Perianal Apse-Fistül