Ana sayfa › Klinik Rehber › Toksin / Kimyasal / Bitkisel Ürün Kaynaklı Karaciğer Hasarı

HEPATOLOJI

Toksin / Kimyasal / Bitkisel Ürün Kaynaklı Karaciğer Hasarı

Kılavuz temelli klinik özet · Son içerik güncellemesi: Mayıs 2026 · Kanıt tabanı

Hızlı Yaklaşım

Şüphe - Maruziyeti Yakala

Yeni karaciğer testi bozukluğu; mantar, kimyasal/çözücü, pestisit, endüstriyel temas, bitkisel-takviye ürün, zayıflama/vücut geliştirme ürünü, anabolik steroid/SARM veya yakın anestetik maruziyetle birlikteyse toksik hasar düşünülür.

Herbal/takviye ürünler hasta tarafından ilaç sayılmayabilir. Marka, içerik, lot, fotoğraf, doz, başlama-bırakma zamanı, internet/kargo kaynağı ve aynı ürünü kullanan başka kişi özellikle sorgulanır.

Mantar alımından 6 saatten sonra başlayan kusma/ishal, kısa yalancı iyilik dönemi, sonra sarılık-INR yükselişi amatoksin lehine alarmdır; hasta iyi görünse bile seri izlenir.

Postoperatif ateş, eozinofili ve sarılık özellikle tekrar haloalkane anestetik maruziyeti, yaş >40, obezite veya önceki reaksiyonla birleşirse anestetik ilişkili hepatit akla gelir.

Sarılık, INR yüksekliği, ensefalopati, hipoglisemi, kreatinin artışı, laktat/asidoz, ciddi kusma-dehidratasyon, DRESS/SJS-TEN bulgusu veya çoklu kişi etkilenmesi varsa ayaktan izlemle yetinilmez.

Tanı

Testler - İlk Paket

AST, ALT, ALP, GGT, total/direkt bilirubin, albumin, PT/INR, aPTT; ağır hastada aynı gün seri takip başlatılır.

Tam kan sayımı ve eozinofil, kreatinin/eGFR, elektrolit, glukoz, idrar tetkiki; ciddi olguda laktat, kan gazı, CK ve enfeksiyon değerlendirmesi eklenir.

Parasetamol düzeyi mutlaka düşünülür. Alım zamanı belirsiz, düzey saptanabilir veya akut karaciğer hasarı varsa NAC kararı düzey bekletilerek geciktirilmez.

Viral hepatit, otoimmün hepatit, biliyer obstrüksiyon, iskemik hepatit, Wilson, vasküler nedenler ve sepsis kolestazı klinik paterne göre eş zamanlı dışlanır.

USG +/- Doppler ilk görüntülemedir; kolestatik/postoperatif tabloda MRCP/EUS/ERCP, vasküler şüphede Doppler/BT-MR venografi klinikle seçilir.

Toksin düzeyi çoğu zaman hızlı ulaşılabilir değildir; ürün/mantar örneği, fotoğraf ve maruziyet öyküsü tanı ve bildirim için saklanır ama tedavi geciktirilmez.

Tanı - Klinik Netleştirme

Önce patern ve şiddet yazılır: R oranı hepatoselüler, mikst veya kolestatik ayrımı yapar; bilirubin, INR, ensefalopati ve böbrek etkilenmesi ciddiyeti belirler.

Kimyasal ve çevresel toksinlerde hasar genellikle daha öngörülebilir/doza bağlıdır; herbal-takviye ürünlerde idiyosinkratik, karışık içerikli ve etiket dışı katkılı patern sık olabilir.

Tanı cümlesi şu sırayla kurulmalıdır: maruziyet türü, zaman-doz, ürün/lot kanıtı, patern, şiddet, karaciğer dışı organ etkisi, alternatif tanı dışlama düzeyi ve dechallenge yanıtı.

Postoperatif tabloda üçlü ayrım yapılır: haloalkane anestetik hepatiti, iskemik hepatit ve postoperatif kolestaz/safra yolu sorunu. Zamanlama, ateş-eozinofili, LDH trendi ve görüntüleme ayrımı güçlendirir.

Herbal ürünlerde etiket güvenilir kabul edilmez; kontaminasyon, tağşiş, farmakolojik ilaç eklenmesi ve ürünler arası içerik değişkenliği özellikle not edilir.

Patoloji - Örnek İnceleme Prensipleri

Biyopsi her olguda gerekmez; tanı belirsiz, kötüleşen, uzun süren, birden fazla maruziyetli veya tedavi kararını değiştirecek olguda düşünülür.

Patoloji isteminde maruziyet türü, süre, doz/miktar, ürün/lot bilgisi, R oranı, bilirubin-INR trendi, karaciğer dışı organ etkisi ve dışlanan tanılar mutlaka yazılır.

Patoloji tek başına 'bu toksin yaptı' demez; zone 3 nekroz, masif nekroz, kolestatik hepatit, bland kolestaz, steatohepatit, granülom, safra kanalı hasarı, duktopeni, peliosis veya sinüzoidal obstrüksiyon paternini göstererek tanı olasılığını güçlendirir.

Safra kanalı kaybı/VBDS için raporda portal alan sayısı ve kanal/portal alan oranı istenir; yeterli örnekte en az 10-11 portal alan değerlendirildiğinde interlobüler safra kanalı kaybı portal alanların >=%50'sinde ise duktopeni/VBDS lehinedir.

Örnek yetersizse veya kayıp sınırdaysa kesin tanı aceleye getirilmez; sitokeratin 7/19 boyaları, duktüler reaksiyon, kronik kolestaz bulguları ve klinik-ALP/GGT seyri birlikte yorumlanır.

Amanita/fosfor gibi ağır toksinlerde masif hepatoselüler nekroz; karbon tetraklorür/haloalkanlarda zone 3 hasar; pyrrolizidine alkaloidlerde sinüzoidal obstrüksiyon özellikle aranır.

Koagülopati, asit veya trombositopenide perkütan yerine transjuguler biyopsi hepatoloji-radyoloji ile planlanır.

Başlıca Kaynaklar

• Sleisenger and Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease, 12th ed., liver disease caused by anesthetics, chemicals, toxins, and herbal/dietary supplements chapter.
• Sleisenger and Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease, 12th ed., hepatic drug metabolism chapter.
• AASLD Practice Guidance on drug, herbal, and dietary supplement-induced liver injury, Hepatology 2023. https://journals.lww.com/hep/fulltext/2023/03000/aasld_practice_guidance_on_drug,_herbal,_and.28.aspx
• AASLD Position Paper: Management of Acute Liver Failure. https://www.aasld.org/practice-guidelines/management-acute-liver-failure
• LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury, NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK547852/
• LiverTox: Herbal and Dietary Supplements. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK548441/
• LiverTox: Vanishing Bile Duct Syndrome. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK548715/
• EASL Clinical Practice Guidelines: Drug-induced liver injury, Journal of Hepatology 2019. https://easl.eu/wp-content/uploads/2019/04/EASL-CPG-Drug-induced-liver-injury-2019-04.pdf

Tam kanıt tabanı için kaynakça sayfasına bakın. CNS Gastro adı geçen kuruluşlarla bağlantılı değildir; adlar yalnızca atıf amaçlıdır.

Aynı Kategoride

• Alkolik Hepatit
• Portal Hipertansiyon - 1. Genel Yaklaşım
• Portal Hipertansiyon - 2. Özofagus ve Gastrik Varisler
• Hepatik Ensefalopati
• Hepatorenal Sendrom - Akut Böbrek Hasarı (HRS-AKI)
• İskemik Hepatit / Hipoksik Hepatopati
• Karaciğer Sirozu
• MASLD / Hepatik Steatoz